Leon XIV sprzeciwia się indoktrynacji

[Rafal]

Nie pisałem o słowach papieża, lecz o Twojej interpretacji

Indoktrynacja jest niemoralna (...). Narusza świętą wolność poszanowania własnego sumienia, nawet jeśli jest ono błędne.

To są słowa papieża expressis verbis, a nie moja interpretacja
A Ty napisałeś o tym:

Na czym ma polegać "formułowanie doktryny z poszanowaniem wolności sumienia?"
Pięknie brzmiące słowa, ale zwodnicze.

Dlatego pretensje jak już to do papieża, a nie do mnie.
Chociaż ja zgadzam się z papieżem i nie uważam, że to zwodnicze słowa.

[Marek Piotrowski]

Dalej nie. Papież o czym innym, a Ty o czym innym. Papież pisał o indoktrynacji, a Ty przeniosłeś to na formułowanie doktryny.

[Rafal]

Dalej tak. Papież pisał o indoktrynacji w odróżnieniu od doktryny.
"Indoktrynacja jest niemoralna (...). Narusza świętą wolność poszanowania własnego sumienia, nawet jeśli jest ono błędne. Natomiast doktryna (....)" w skrócie - tego nie robi. Oczywiście ta prawidłowo rozumiana doktryna.
Papież odróżnia Indoktrynację od doktryny właśnie m.in. w oparciu o kryterium, że pierwsza sumienie deprecjonuje, a druga (prawidłowo rozumiana) szanuje.
Kluczowy jest spójnik "natomiast" - on świadczy o tym, że definicja doktryny jest ujmowana a contrario (w odróżnieniu) od indoktrynacji, której cechą jest naruszenie wolności poszanowania sumienia.
Indoktrynacja narusza wolność poszanowania sumienia, natomiast doktryna (w skrócie: zachowuje się inaczej niż indoktrynacja i papież opisuje jak).
No na chłopski rozum - gdyby doktryna miała naruszać świętą wolność poszanowania własnego sumienia, to papież też by ją uznał za niemoralną z dokładnie tego samego powodu, z którego uznaje za niemoralną indoktrynację - właśnie z powodu nieposzanowania sumienia.

[Marek Piotrowski]

Dalej tak. Papież pisał o indoktrynacji w odróżnieniu od doktryny.
"Indoktrynacja jest niemoralna (...). Narusza świętą wolność poszanowania własnego sumienia, nawet jeśli jest ono błędne. Natomiast doktryna (....)" w skrócie - tego nie robi. Oczywiście ta prawidłowo rozumiana doktryna.

No właśnie.

Papież odróżnia Indoktrynację od doktryny właśnie m.in. w oparciu o kryterium, że pierwsza sumienie deprecjonuje, a druga (prawidłowo rozumiana) szanuje.

Zatem wracamy: na czym miałoby polegać "szanowanie sumienia" przy formułowaniu doktryny?
"CHrystus zmartwychwstał, ale Kościół nie chce takiej wiary głosić wbrew sumieniu (czytaj: taksobiemyślę) wiernych, jak ktoś mysli, że umarł i koniec, to nadal jest to katolickie"?

No na chłopski rozum - gdyby doktryna miała naruszać świętą wolność poszanowania własnego sumienia, to papież też by ją uznał za niemoralną z dokładnie tego samego powodu, z którego uznaje za niemoralną indoktrynację - właśnie z powodu nieposzanowania sumienia.

Niczego takiego papież nie powiedział. Co więciej, w jaki sposób doktryna miałaby "naruszać" czyjeś sumienie?

[Rafal]

Ale już była kilkukrotnie mowa że sumienie jest od spraw moralnych a nie od dogmatyki. Sumienie nie może mówić "nie ma Trójcy Świętej", to nie jest wtedy sumienie tylko jakiś inny głos.
Poza tym sumienie nie tworzy norm moralnych tylko je rozpoznaje.

No oczywiście że papież nie powiedział że doktryna prawidłowo rozumiana narusza wolność poszanowania sumienia. Ja też nie powiedziałem że papież tak powiedział. Właśnie o to w tym wszystkim chodzi. Powiedział, że narusza ją indoktrynacja w odróżnieniu od doktryny.
Prawidłowo rozumiana doktryna w żaden sposób nie narusza sumienia. Robi to indoktrynacja i doktrynerstwo.
A że niekiedy doktrynę myli się z indoktrynacją i doktrynerstwem, to druga sprawa.
Dlatego rzekome formułowanie doktryny z naruszeniem świętej wolności poszanowania sumienia nie jest tak naprawdę formułowaniem doktryny, tylko indoktrynacją, ewentualnie doktrynerstwem i jest niemoralne.

Formułowanie doktryny prawidło rozumianej - jak najbardziej moralne i konieczne.
"Formułowanie doktryny" z naruszeniem świętej wolności poszanowania sumienia, nawet jeśli jest ono błędne - to samo, co indoktrynacja i doktrynerstwo, czyli niemoralne.

Skoro indoktrynacja jest niemoralna, bo narusza świętą wolność poszanowania własnego sumienia, nawet jeśli jest ono błędne, każda inna czynność naruszająca świętą wolność poszanowania własnego sumienia (choćby nawet była nazywana dla niepoznaki doktryną), jest niemoralna.
Indoktrynacja jest niemoralna nie dlatego, że się nazywa "indoktrynacja", tylko dlatego, że narusza świętą wolność poszanowania sumienia nawet jeśli jest ono błędne.
Niemoralności wywodzi się nie z nazwy, tylko z faktu naruszania wolności sumienia.
Dlatego jeśli źle rozumiana doktryna narusza tę wolności, to po pierwsze nie jest doktryną, po drugie jest tak naprawdę indoktrynacją albo doktrynerstwem, a po trzecie jest niemoralna.

Celem tego pierwszego postu i myślę, że celem papieża też, było zwrócenie uwagi, żeby nie mylić doktryny z indoktrynacją i nie uprawiać indoktrynacji mówiąc, że formułuje się doktrynę, bo to tak naprawdę jest indoktrynacja i jest to niemoralne.

A odpowiedzi na pytanie jak prawidłowo formułować doktrynę udzielił papież w tej katechezie przywołanej w pierwszym poście. Ja nie mam więcej do dodania na ten temat, niż papież.

Dodano po 17 minutach 49 sekundach:
Uprzedzając pytania o aborcję - tak, osoba dopuszczająca się czynu aborcji popełnia moim zdaniem obiektywne zło, choć może o tym nie wiedzieć z uwagi na błąd sumienia. Jednak wówczas, choć zrobiła coś strasznego, jej odpowiedzialność moralna może być zmniejszona. Mimo to jej czyn pozostaje złem, choć o tym nie wiedziała. I nie chodzi o informację od księdza "aborcja jest zła" tylko o wewnętrzne przekonanie sumienia o złu aborcji
Ale ustaliliśmy, że grzech to coś więcej niż zło.

Trzeba nazywać sprawy po imieniu (najlepiej jak się umie, bo doktryna sama w sobie też nie zawsze jest nieomylna), ale są sprawy dużo mniej jednoznaczne niż aborcja, w której jest duuuużo więcej przestrzeni na osobiste rozeznanie.
I tam, gdzie ta przestrzeń jest, gdzie są różnice poglądów wśród poważnych chrześcijan, prawidłowo rozumiana doktryna robi to, co wskazywał papież (nie tylko o sumieniu ale też o tych pozostałych cechach prawidłowo rozumianej doktryny).
Aborcja jest tragedią, ale nie porównujmy jej do innych dylematów moralnych o dużo mniejszej wadze, jak np. jedzenie mięsa w piątek, czy mieszkanie ze sobą (! NAPRAWDĘ TEORETYCZNIE I PRAKTYCZNIE SERIO BEZ SEKSU!) przed ślubem.

[Marek Piotrowski]

"Formułowanie doktryny" z naruszeniem świętej wolności poszanowania sumienia, nawet jeśli jest ono błędne - to samo, co indoktrynacja i doktrynerstwo, czyli niemoralne.

Czyli jak konkretnie?!

Skoro indoktrynacja jest niemoralna, bo narusza świętą wolność poszanowania własnego sumienia, nawet jeśli jest ono błędne, każda inna czynność naruszająca świętą wolność poszanowania własnego sumienia (choćby nawet była nazywana dla niepoznaki doktryną), jest niemoralna.

W jaki sposób "narusza"? Podasz jakis przykład? Bo nie potrafię wyobrazić sobie takiej sytuacji.

I tam, gdzie ta przestrzeń jest, gdzie są różnice poglądów wśród poważnych chrześcijan, prawidłowo rozumiana doktryna robi to, co wskazywał papież (nie tylko o sumieniu ale też o tych pozostałych cechach prawidłowo rozumianej doktryny).

Czyli co robi?
Bo, jeżeli dobrze rozumiem Twój (nie papieża!) postulat, to nie robi nic. Bo po prostu, z delikatności wobec "sumienia" nie pokazuje co jest dobre, a co złe.

Uprzedzając pytania o aborcję - tak, osoba dopuszczająca się czynu aborcji popełnia obiektywne zło, choć może o tym nie wiedzieć z uwagi na błąd sumienia.

Obawiam się, że osoba, która nie wie, że Kościół jednoznacznie określa aborcję jako zło, to jakieś science-fiction.

[Rafal]

Obawiam się, że osoba, która nie wie, że Kościół jednoznacznie określa aborcję jako zło, to jakieś science-fiction.

O Boże no ale przecież już pisałem że nie chodzi o informację od księdza tylko o wewnętrzne przekonanie sumienia o złu aborcji. Znajomość stanowiska Kościoła a wewnętrzne przekonanie sumienia to zupełnie co innego...

Czytelnicy anonimowi - zwracam się do Was.
Jak widzicie, na siłę probuje się odróżnić to, co piszę, od słów Papieża, jakobym przeinaczał sens jego wypowiedzi oraz przypisuje mi się coś, czego nie powiedziałem. Za każdym razem, jak taki zarzut padnie, po prostu przewińcie sobie na sam początek do pierwszego postu, gdzie są słowa papieża i po prostu sami sobie porównajcie. Tak będzie najprościej i najuczciwiej.
Jesteście dorosłymi, myślącymi ludźmi.
A ja już się usunę w cień, żeby nie zasypywać niepotrzebnymi postami tego, co literalnie, dosłownie powiedział papież i co jest bardzo ważne.

W skrócie:
Doktryna dobrze rozumiana (tak jak uczy papież Leon) - ok.
"Doktryna" źle rozumiana, czyli tak naprawdę doktrynerstwo i indoktrynacja - nie ok.
Indoktrynacja - nie ok.
Doktrynerstwo - nie ok.
Wszystko inne, co "narusza świętą wolność poszanowania własnego sumienia, nawet jeśli jest ono błędne", "zamyka się na nowe refleksje", "odrzuca ruch w obliczu ewolucji idei" itd. - nie ok.

I to nie jest żadna moja teza, tylko papieża.
Kliknięcie dwa razy celem powrotu do pierwszego posta i weryfikacji zajmie kilka sekund.
Do dzieła.

Spokojnego dnia!

[Marek Piotrowski]

1

Obawiam się, że osoba, która nie wie, że Kościół jednoznacznie określa aborcję jako zło, to jakieś science-fiction.

O Boże no ale przecież już pisałem że nie chodzi o informację od księdza tylko o wewnętrzne przekonanie sumienia o złu aborcji. Znajomość stanowiska Kościoła a wewnętrzne przekonanie sumienia to zupełnie co innego...

Jeśli tak, to mamy obowiązek kształtować nasze sumienie i takie "wewnętrzne przekonanie" nie usprawiedliwia.

Wszystko inne, co "narusza świętą wolność poszanowania własnego sumienia, nawet jeśli jest ono błędne", "zamyka się na nowe refleksje", "odrzuca ruch w obliczu ewolucji idei" itd. - nie ok.

Tego papież nie powiedział. To Twoja rozszerzająca interpretacja.

2
Tak dla przypomnienia:
Zapewne nikt z wiernych nie zamierza przeczyć, że w kompetencjach Nauczycielskiego Urzędu Kościoła leży interpretowanie naturalnego prawa moralnego. Nie ulega bowiem wątpliwości, że - jak to wielokrotnie oświadczali Nasi Poprzednicy Jezus Chrystus, czyniąc Piotra i Apostołów uczestnikami swojej boskiej władzy i posyłając ich, aby nauczali wszystkie narody Jego przykazań, ustanowił ich zarazem autentycznymi strażnikami i tłumaczami całego prawa moralnego< a więc nie tylko ewangelicznego, ale także naturalnego. Prawo bowiem naturalne jest również wyrazem woli Bożej i jego wierne przestrzeganie jest ludziom konieczne do zbawienia./Humanae Vitae/

3
Całość tej interpretacji słów papieża moim zdaniem wpisuje się w nurt unieważniania nauk Kościoła przez rzekome odwołanie do "sumienia".

To prawda, że człowiek powinien działać zgodnie z sumieniem (jeśli nie wie, że jest błędne, to nawet z błędnym).
Tyle, że człowiek nie ma prawa mieć błędnego sumienia - a przynajmniej nie ma prawa go podtrzymywać w błędzie.

Sumienie musi być konfrontowane z obiektywnymi normami - w tym z nauczaniem Kościoła.
To nie jest tak, że na przykład powiem sobie "uważam, że współżycie przed ślubem, jeśli >>się kochamy<< to nic złego i będę to robił, choć wiem, że wiara chrześcijańska mówi co innego" - i jestem usprawiedliwiony, bo "działałem zgodnie z sumieniem".

Sumienie jest świetnym arbitrem, pod warunkiem, że jest prawidłowo ukształtowane. I musi być konfrontowane z obiektywnymi normami: Biblią, nauczaniem Kościoła itd.
Inaczej staje się tylko pretekstem do samousprawiedliwień.
Sumienie jest do mówienia człowiekowi czy to co zrobił jest dobre a złe - a nie do wymyślania sobie takich praw Bożych, jakie mu są wygodne, akurat mu "potrzebne" i w związku z tym tak rzekomo "czuje". Na takie coś wystarczy nałożyć retorykę "sumienia" i już wszystko wolno.

4
Sumienie nie słuzy do relatywizowania prawdy.
św. Jan Paweł II pisał w Veritatis Splendor (Blask Prawdy!):
Nie brak także zwolenników poglądu, iż przeszkodę dla tego procesu dojrzewania [sumienia] stanowi nazbyt kategoryczne stanowisko, jakie w wielu kwestiach moralnych zajmuje Magisterium Kościoła, którego wypowiedzi jakoby wywołują na wiernych niepotrzebne konflikty sumienia.
(...)
Aby uzasadnić te poglądy, niektórzy proponują przyjęcie swego rodzaju podwójnego statusu prawdy moralnej. Obok płaszczyzny doktrynalnej i abstrakcyjnej należałoby uznać odrębność pewnego ujęcia egzystencjalnego, bardziej konkretnego. Ujęcie to, uwzględniające okoliczności i sytuację, mogłoby dostarczać uzasadnień dla wyjątków od reguły ogólnej i tym samym pozwalać w praktyce na dokonywanie z czystym sumieniem czynów, które prawo moralne uznaje za wewnętrznie złe. W ten sposób wprowadza się w niektórych przypadkach rozdział lub nawet opozycję między doktryną wyrażoną przez nakaz o znaczeniu ogólnym a normą indywidualnego sumienia, które w praktyce miałoby stanowić ostateczną instancję orzekającą o dobru i złu.

5
Zatem NIE mówimy o sytuacji gdy postępujemy z błędnym sumieniem, bo sytuacja nas zaskoczyła i nie jesteśmy w stanie go "naprawić". W takiej sytuacji postępujemy najlepiej jak umiemy - czyli wg sumienia jakie jest.

NIE mówimy o sytuacji, gdy według naszego poglądu (co NIE jest równoznaczne z sumieniem) człowiek usiłuje "unieważnić" normy moralne podawane przez Kościół (i do tego chce czuć się dobrze jako katolik).

6
Prawdą jest, że Kościół uczy, że człowiek powinien postępować według sumienia:

778 Sumienie moralne jest sądem rozumu, przez który osoba ludzka rozpoznaje jakość moralną konkretnego czynu, który zamierza wykonać, którego właśnie dokonuje lub którego dokonała. Człowiek we wszystkim tym, co mówi i co czyni, powinien wiernie iść za tym, o czym wie, że jest słuszne i prawe.
1782 Człowiek ma prawo działać zgodnie z sumieniem i wolnością, by osobiście podejmować decyzje moralne. "Nie wolno więc go zmuszać, aby postępował wbrew swojemu sumieniu. Ale nie wolno mu też przeszkadzać w postępowaniu zgodnie z własnym sumieniem, zwłaszcza w dziedzinie religijnej

7
Prawdą jest, iż niezawiniona ignorancja zwalnia od odpowiedzialności (albo przynajmniej ją ogranicza)

1793 Jeśli – przeciwnie – ignorancja jest niepokonalna lub sąd błędny bez odpowiedzialności podmiotu moralnego, to zło popełnione przez osobę nie może być jej przypisane. Mimo to pozostaje ono złem, brakiem, nieporządkiem. Konieczna jest więc praca nad poprawianiem błędów sumienia.

Proszę zauważcie: NIE MA tu mowy o tym, że "wiem co naucza Kościól, ale myślę inaczej". Tu mowa o IGNORANCJI tego, co Kościół naucza.

8
Czy zatem jest tak, jak wydaje się z zacytowania tylko tych fragmentów, że sumienie jest "superarbitrem" i można (a niektórzy twierdzą, że nawet należy!) zlekceważyć wykładnię chrześcijańskich zasad moralnych przekazywaną przez Kościół i wszystko będzie w porządku?

Na przykład (specjalnie podaję przykłady daleko się od siebie różniące, proszę nie zarzucać, że je zrównuję, bo to nieprawda – wszystkie te tezy odpowiadają jednak temu "arbitralnemu" rozumieniu sumienia) czy prawdą jest, ze:

• jeżeli ktoś uważa, że nie obowiązuje katolicka nauka na temat moralności w małżeństwie, to może robić, co uważa
• jeżeli ktoś uważa, że stosunki przedmałżeńskie są OK (np. "bo się kochamy") to nie popełnia grzechu je praktykując?
• jeżeli "sumienie" mu nie wyrzuca, ze porzucił żonę i dzieci, związawszy się z inną kobietą, to wszystko jest w porządku, może przystępować do Komunii Świetej?
• jeżeli jest homoseksualistą, może żyć w związku sodomskim, normalnie współżyć, i czuć się usprawiedliwionym?
• jeżeli "w sumieniu" uzna, ze aborcja jest w porządku, to nie musi się przejmować ekskomuniką, która za nią grozi i może z gabinetu pobiec prosto do kościoła, by przyjąć Ciało i Krew Chrystusa?
• jeśli ktoś uważa, ze Żydów, Słowian lub np. Tutsi wolno zabijać, bo "sumienie" mu mówi, że to podludzie albo "karaluchy' (Rwanda), to nie zaciąga winy moralnej?

Myslę, że większość z Was – przynajmniej co do części punktów – odruchowo się sprzeciwiła. Ale, jeśli sumienie jest "niezależną' instancją, to dlaczego?


9
Wątpliwe jest, czy w powyższych przypadkach to, o czym mówimy, to w ogóle sumienie.
Wyznawany pogląd że coś – wbrew nauce Kościoła – jest w porządku (zwłaszcza powzięte, gdy się chce lub ma ochotę to zrobić i daje on alibi żeby się nie przejmować…) to jeszcze nie sumienie.
Pokazuje tę różnicę kolejny kanon Katechizmu:

1783 Sumienie powinno być uformowane, a sąd moralny oświecony.
Sumienie dobrze uformowane jest prawe i prawdziwe. Formułuje ono swoje sądy, kierując się rozumem,
zgodnie z prawdziwym dobrem chcianym przez mądrość Stwórcy. Wychowanie sumienia
jest nieodzowne w życiu każdego człowieka, który jest poddawany negatywnym wpływom,
a przez grzech – kuszony do wybrania raczej własnego zdania i odrzucenia nauczania pewnego.

To po prostu mniemanie, pogląd, patrzenie na sprawy. Takie patrzenie wcale nie posiada "prymatu" jak sumienie, lecz co do tego katolik jest zobowiązany kształtować je na kształt podany przez Kościół:

892 Boska asystencja jest także udzielona następcom Apostołów, nauczającym w komunii z następcą Piotra, a w sposób szczególny Biskupowi Rzymu, pasterzowi całego Kościoła, gdy – nie formułując definicji nieomylnej i nie wypowiadając się w "sposób definitywny" – wykonuje swoje nauczanie zwyczajne, podaje pouczenia, które prowadzą do lepszego zrozumienia Objawienia w dziedzinie wiary i moralności. Nauczaniu zwyczajnemu wierni powinni okazać "religijną uległość ich ducha", która różni się od uległości wiary, a jednak jest jej przedłużeniem

Katechizm powołuje się tu na Konsttuycję soborową Lumen Gentium:

Tę zaś zbożną uległość woli i rozumu w sposób szczególny okazywać należy autentycznemu urzędowi nauczycielskiemu Biskupa Rzymskiego nawet wtedy, gdy nie przemawia on ex cathedra, trzeba mianowicie ze czcią uznawać jego najwyższy urząd nauczycielski i do orzeczeń przez niego wypowiedzianych stosować się szczerze, zgodnie z jego myślą i wolą, która ujawnia się szczególnie przez charakter dokumentów bądź przez częste podawanie tej samej nauki, bądź przez sam sposób jej wyrażania.

Kodeks Kanoniczny mówi to samo:

Kan. 752 - Wprawdzie nie aktem wiary, niemniej jednak z religijnym posłuszeństwem rozumu i woli należy przyjmować naukę, którą głosi papież lub Kolegium Biskupów w sprawach wiary lub moralności, gdy sprawują autentyczne nauczanie, chociaż nie zamierzają przedstawić jej w sposób definitywny; stąd wierni powinni troszczyć się o unikanie wszystkiego, co się z tą nauką nie zgadza.

10
Dobrze, powie ktoś, ale w takim razie o co chodzi z tym posłuszeństwem sumieniu (z jednoznacznie zdefiniowanym prymatem!)?

• po pierwsze, dotyczy sytuacji, w których nie jesteśmy w stanie oprzeć się na wyjaśnionej nauce chrześcijańskiej i musimy rozstrzygać w sumieniu.
  Oczywiste jest wówczas, że musimy zdać się na osąd sumienia.
  .
• po drugie, gdy istnieje potrzeba zastosowania normy ogólnej do konkretnej sytuacji życiowej
  Bardzo wiele jest rzeczy w których chrześcijaństwo daje wprawdzie ogólne zalecenia etyczne, nie formułuje jednak (bo nie może) ich odniesienia do każdej szczegółowiej sytuacji. Co więcej, jest szereg sytuacji, które wymagają elastycznego podejścia (banalny przykład: kradzież chleba dla kogoś, kto umiera z głodu czy nie pójście w niedzielę do kościoła osoby starszej w upały, gdyż może to być zagrożeniem dla jej zdrowia)
  .
• po trzecie, I MOŻE NAJWAŻNIESZE, funkcją sumienia jest przede wszystkim chronienie człowieka przed grzechem
  Sumienie to nie instancja unieważniająca naukę Kościoła według własnych mniemań.
  Mówiąc lapidarnie: właściwe zastosowanie sumienia to "rozeznaję, że to złe, więc tego nie robię" a nie "mimo, ze Kościół wykłada, ze to złe, ale ja myślę, ze to dobre, więc robię"
  
  Innymi słowy – jeśli uznamy, że coś, co nie jest w nauce Kościoła uznane za grzech, w tej konkretnej sytuacji jest grzechem, nie mamy prawa tego robić.
  Ale odwrotnie to nie działa.
  
  11
  Wracając od nieporozumienia polegającego na utożsamianiem poglądu z "sumieniem" to zagadnienia samego sumienia.
  Sumienie może być błędne – bo nasz rozum i rozeznanie jest "uszkodzone" przez grzech pierworodny. Dlatego właśnie otrzymaliśmy Magisterium, by nie pozostawać "w ignorancji" (patrz wcześniejsze cytaty)

  2037 Prawo Boże powierzone Kościołowi jest przekazywane wiernym jako droga życia i prawdy. Wierni mają więc prawo, by byli pouczani o zbawczych przykazaniach, które oczyszczają sąd, i z pomocą łaski uzdrawiają zraniony rozum ludzki. Mają oni obowiązek zachowywania norm i decyzji wydawanych przez prawowitą władzę Kościoła. Ustalenia te domagają się uległości podyktowanej miłością, nawet jeśli mają charakter dyscyplinarny.

  12 PODSUMOWANIE
  Najlepszym podsumowaniem jest chyba kanon 1800 Katechizmu:

  1800 Człowiek powinien być zawsze posłuszny pewnemu sądowi swego sumienia.

  Zatem mamy nie tyle "prymat sumienia" co "prymat pewnego sumienia".
  
  Człowiek ma obowiązek kształtowania swojego sumienia, a nie bycia zadowolonym, że jego błędne sumienia rzekomo uwalnia go od winy zrobienia tego, na co ma ochotę. Prawidłowo ukształtowane sumienie katolika z definicji dąży do jedności z Magisterium.

  1792 Nieznajomość Chrystusa i Jego Ewangelii, złe przykłady dawane przez innych ludzi, zniewolenie przez uczucia, domaganie się źle pojętej autonomii sumienia, odrzucenie autorytetu Kościoła i Jego nauczania, brak nawrócenia i miłości mogą stać się
  początkiem wypaczeń w postawie moralnej.

  13
  Kiedy błędne sumienie uwalnia od winy, a kiedy nie?
  • NIE ma grzechu, kiedy popełniasz zło zakazane przez Kościół, ale o tym nie wiesz – i to, że nie wiesz, nie jest Twoją winą (tzw. ignorancja niezawiniona)
  • MASZ grzech, kiedy popełniasz zło zakazane przez Kościół, o tym nie wiesz, ale powinieneś wiedzieć a nie dołożyłeś starań lub ("na wszelki wypadek") nie chciałeś się dowiedzieć
  • MASZ grzech, kiedy postępujesz wbrew pewnemu sumieniu

  1791 Ignorancja często może być przypisana odpowiedzialności osobistej. Dzieje się tak, "gdy człowiek niewiele dba o poszukiwanie prawdy i dobra, a sumienie z nawyku do grzechu powoli ulega niemal zaślepieniu W tych przypadkach osoba jest odpowiedzialna za zło, które popełnia.

14
Na koniec refleksja: wydawałoby się, że sumienie jest tym, co przede wszystkim POWSTRZYMUJE nas od zła (zwłaszcza tam, gdzie wyraźne normy nie za bardzo pasują bezpośrednio do sytuacji).
W modnych ostatnio interpretacjach, o których tu rozmawiamy, sumienie jest użyte wręcz w przeciwnym celu: aby w sytuacjach, które są jasne moralnie z punktu widzenia nauki Kościoła, niejako ją "unieważnić" pod pretekstem "a mi sumienie mówi, że mogę to robić".

Po pierwsze poprawiłam pisanie w tekście dużą czcionką. Po drugie i bez zgłoszenia wiedziałam, że to jest wklejony post z innego forum, bo nie jest kontynuacją dyskusji powyżej.
Mowa w tym wątku jest o tym czego naucza papież w sprawie doktryny i indokrynacji a Ty Marku kleiłeś wielki wykład o sumieniu. Nie rozumiem. Upominam. Magnolia

[Velaya]

Dziękujemy Marku za Twoją opinię, teraz czas na fakty.

Sumienie - głos, którego nikt za nas nie usłyszy

Wstęp

Jest taka scena w Ewangelii, do której lubię wracać myślą, kiedy słyszę, jak ktoś próbuje zamknąć drugiego człowieka w ciasnej klatce przepisu. Uczniowie idą przez pole, są głodni, więc zrywają kłosy i jedzą ziarno. Faryzeusze widzą w tym przestępstwo przeciw szabatowi. Jezus pozwala uczniom się posilić – „łamie normę religijną” i odpowiada kapłanom przykładem Dawida, który zjadł chleby pokładne zastrzeżone dla kapłanów, i dodaje zdanie, które od dwóch tysięcy lat rozsadza legalizm religijny i faryzeizm od środka: „Chcę raczej miłosierdzia niż ofiary”. Jeden z komentatorów tej sceny napisał, że to właśnie tutaj widać różnicę między religią prawdziwą a fałszywą: fałszywa bierze fragment przepisu, odrywa go od całości i z rzeczy błahej robi wielki grzech, a jednocześnie nie dostrzega grzechów naprawdę poważnych. Jezus nie neguje Prawa – pokazuje, że ponad literą stoi coś, co się w człowieku nazywa rozeznaniem w konkretnej sytuacji. To jest już, w zalążku, mowa o sumieniu.

Chciałbym w tym tekście uporządkować kilka rzeczy, które – jak zauważyłem – w Kościele amerykańskim są oczywiste, lecz w wielu krajach mało kto o nich słyszał.


Sumienie jako pierwszy, najwyższy trybunał moralny

Katechizm Kościoła Katolickiego nie zostawia w tej sprawie wątpliwości:

> „KKK 1778 Sumienie moralne jest sądem rozumu, przez który osoba ludzka rozpoznaje jakość moralną konkretnego czynu, który zamierza wykonać, którego właśnie dokonuje lub którego dokonała. Człowiek we wszystkim tym, co mówi i co czyni, powinien wiernie iść za tym, o czym wie, że jest słuszne i prawe. Właśnie przez sąd swego sumienia człowiek postrzega i rozpoznaje nakazy prawa Bożego. Sumienie jest pierwszym ze wszystkich namiestników Chrystusa (J. H. Newman, List do księcia Norfolku, 5).”

I dalej:

> „KKK 1782 Człowiek ma prawo działać zgodnie z sumieniem i wolnością, by osobiście podejmować decyzje moralne. »Nie wolno więc go zmuszać, aby postępował wbrew swojemu sumieniu. Ale nie wolno mu też przeszkadzać w postępowaniu zgodnie z własnym sumieniem, zwłaszcza w dziedzinie religijnej« (Sobór Watykański II, dekl. Dignitatis humanae, 3).”

A na koniec, jakby w formie klamry:

> „KKK 1790 Człowiek powinien być zawsze posłuszny pewnemu sądowi swojego sumienia. Gdyby dobrowolnie działał przeciw takiemu sumieniu, potępiałby sam siebie.”

To słowo „zawsze” jest bardzo mocne i bardzo wyraźnie podkreślone. Wraca ono w nauce o sumieniu w nieskończoność i naprawdę trudno je czymkolwiek obejść – nie pomaga wymyślanie nawet najbardziej pomysłowych „obostrzeń”.


Kiedy błądzimy w dobrej wierze?

Zaraz jednak pojawia się pytanie: co, jeśli sumienie się myli? Katechizm odpowiada i na to:

> „1791 Ignorancja często może być przypisana odpowiedzialności osobistej. Dzieje się tak, »gdy człowiek niewiele dba o poszukiwanie prawdy i dobra, a sumienie z nawyku do grzechu powoli ulega niemal zaślepieniu«. W tych przypadkach osoba jest odpowiedzialna za zło, które popełnia.”

> „KKK 1793 Jeśli – przeciwnie – ignorancja jest niepokonalna lub sąd błędny bez odpowiedzialności podmiotu moralnego, to zło popełnione przez osobę nie może być jej przypisane. Mimo to pozostaje ono złem, brakiem, nieporządkiem. Konieczna jest więc praca nad poprawianiem błędów sumienia”.

Wniosek jest bardzo prosty – gdy człowiek WIELE dba o poszukiwanie prawdy i dobra, a człowiek NIE uległ nawykowi do grzechu, może spać spokojnie.

„Zło popełnione przez osobę nie może być jej przypisane” – w języku Kościoła znaczy po prostu, że ta osoba nie popełnia grzechu. Możliwe nawet, że coś obiektywnie złego się wydarzyło, ale grzechu nikomu nie można przypisać, bo brakuje któregoś z warunków odpowiedzialności moralnej.

Teologia moralna wypracowała na to pojęcie działania *bona fide* – w dobrej wierze. To wewnętrzne, wypracowane z należytą starannością przekonanie, że nasze działanie jest prawe, nawet jeśli obiektywnie błądzimy. Rozróżnia się *bona fides stricte dicta* – pełną wewnętrzną pewność co do słuszności czynu – oraz *bona fides minus stricte dicta*, gdy działamy mimo wątpliwości, bo roztropny osąd wskazuje, że w danej chwili nie mamy obowiązku postąpić inaczej. W obu przypadkach obowiązuje kategoryczny nakaz: iść za głosem sumienia. Dobra wiara nie zwalnia jednak z obowiązku formowania sumienia – jeśli błąd wynika z lenistwa duchowego czy z nawyku do grzechu, o autentycznej dobrej wierze nie ma mowy. Mówi o tym sam Katechizm:

Warto tu od razu sprostować powszechne nieporozumienie: stan ignorancji niepokonalnej to nie to samo, co „nie wiedziałem, że Kościół czegoś zabrania”. To sytuacja o wiele głębsza – ktoś zna stanowisko Kościoła, zna je dobrze, stale się formuje, szuka prawdy, a mimo to jego sumienie dochodzi do innych wniosków, niż Magisterium Kościoła. To jest właśnie ten stan, o którym mówi katechizm, a nie zwykła niewiedza.


Ile pewności potrzeba, żeby mówić o grzechu ciężkim?

Tu dochodzimy do sprawy, o której rzadko się mówi wprost, zwłaszcza w konfesjonale. Katechizm precyzuje warunki grzechu ciężkiego:

> „1857 Aby grzech był śmiertelny, są konieczne jednocześnie trzy warunki: »Grzechem śmiertelnym jest ten, który dotyczy materii poważnej i który nadto został popełniony z pełną świadomością i całkowitą zgodą« (Jan Paweł II).”

Pełna świadomość to sto procent, nie dziewięćdziesiąt osiem. Grzech świadomy w 98% nie jest grzechem w pełni świadomym, więc nie może być grzechem ciężkim. Tak, kochani.

Kodeks Prawa Kanonicznego mówi wprost, z czego w ogóle mamy obowiązek się spowiadać:

> „Kan. 988 § 1. Wierny jest obowiązany wyznać co do liczby i rodzaju wszelkie grzechy ciężkie popełnione po chrzcie, a jeszcze przez władzę kluczy Kościoła bezpośrednio nie odpuszczone i nie wyznane w indywidualnej spowiedzi, które sobie przypomina po dokładnym rachunku sumienia.
§ 2. Zaleca się wiernym, by wyznawali także grzechy powszednie”.

Wyznawanie grzechów powszednich nie jest więc obowiązkiem. A teraz przyznajcie się – kto o tym wiedział? Większość ludzi dowiaduje się o tym w bardzo późnej dorosłości.

Ksiądz doktor Kaszowski, znany teolog moralista, ujmował to tak: jeśli ktoś starający się żyć zgodnie z sumieniem nie potrafi dokładnie określić stopnia swojej winy, to znaczy, że budzący wątpliwość grzech nie był ciężki – sama niepewność co do świadomości i dobrowolności działania jest dowodem, że grzechu ciężkiego tam nie było. Innymi słowy: wyznajemy to, co do czego jesteśmy w stu procentach przekonani, że było w pełni świadomym i w pełni dobrowolnym wielkim złem. Wątpliwość działa na korzyść – nie dlatego, że ktoś chce się wykręcić, tylko dlatego, że sama wątpliwość świadczy o braku pełnej świadomości.


Czy każda nauka Kościoła jest tego samego kalibru?

Tu robi się ciekawie, bo bardzo rzadko mówi się ludziom, że nauczanie Kościoła ma swoją hierarchię – i to nie jest moja teza, tylko wprost sformułowana zasada:

> Dekret o ekumenizmie, 11: „Porównując doktryny, niech [teologowie katoliccy] pamiętają o istnieniu porządku czy »hierarchii« prawd nauki katolickiej, ponieważ różny jest ich związek z fundamentem wiary chrześcijańskiej”.

Kodeks Prawa Kanonicznego rozróżnia „stopnie” związania nauczaniem Kościoła:

> „Kan. 749 § 3. Tylko wtedy należy uznać jakąś naukę za nieomylnie określoną, gdy to zostało wyraźnie stwierdzone.”

> „Kan. 750 § 2. Ponadto należy bez zastrzeżeń przyjąć i zachowywać wszystkie i poszczególne prawdy dotyczące wiary lub moralności, które Nauczycielski Urząd Kościoła ogłasza w sposób definitywny (...); sprzeciwia się więc nauczaniu Kościoła katolickiego ten, kto odrzuca twierdzenia, które należy przyjąć w sposób definitywny.”

> „Kan. 752. Wprawdzie nie akt wiary, niemniej jednak religijne posłuszeństwo rozumu i woli należy okazywać nauce, którą głosi Papież lub Kolegium Biskupów w sprawach wiary i obyczajów, gdy sprawują autentyczne nauczanie, chociaż nie zamierzają przedstawić jej w sposób definitywny. Stąd wierni powinni starać się unikać wszystkiego, co się z tą nauką nie zgadza.”

Zwróćmy uwagę na słowo „starać się” – ono nie znaczy tyle, co bezwzględny nakaz. A Kongregacja Nauki Wiary, w czasach gdy stała na jej czele osoba kard. Ratzingera, dodawała, że wypowiedź przeciwna prawdom nauczanym w sposób nieostateczny może być co najwyżej zakwalifikowana jako błędna albo niebezpieczna – nie jako herezja, nie jako zerwanie jedności z Kościołem. Kongregacja przyznawała też wprost, że przyjęcie takiego nauczania jest stopniowalne, zależnie od częstotliwości jego głoszenia, sposobu ujęcia i intencji wyrażonej przez sam charakter dokumentu.


Sumienie, Kościół a prawo naturalne – kto ma tu głos?

Konstytucja soborowa Gaudium et Spes, podpisana osobiście przez Pawła VI, mówi tak:

> Art. 16: „W głębi sumienia człowiek odkrywa prawo, którego sam sobie nie nakłada, lecz któremu winien być posłuszny (...). Człowiek bowiem ma w swym sercu wypisane przez Boga prawo, wobec którego posłuszeństwo stanowi o jego godności i według którego będzie sądzony. Sumienie jest najtajniejszym ośrodkiem i sanktuarium człowieka, gdzie przebywa on sam z Bogiem, którego głos w jego wnętrzu rozbrzmiewa.”

Jan Paweł II, komentując naukę soborową w Veritatis splendor, dodaje coś, co łatwo przeoczyć:

> Veritatis splendor, 40: „Nauczanie soborowe podkreśla z jednej strony czynny udział ludzkiego rozumu w odkrywaniu i stosowaniu prawa moralnego: życie moralne wymaga twórczego myślenia i inteligencji właściwych osobie, która jest źródłem i przyczyną własnych świadomych czynów.”

> Veritatis splendor, 43: „W porównaniu do innych stworzeń (...) stworzenie rozumne poddane jest Bożej opatrzności w sposób bardziej szlachetny, jako że samo staje się uczestnikiem opatrzności (...); ten udział rozumnego stworzenia w odwiecznym prawie nazywany jest prawem naturalnym.”

Sumienie nie tworzy prawa naturalnego – tak samo, jak nie tworzy go sam Kościół. Oba je rozpoznają, oba je interpretują. A jeśli ktoś ma kompetencję do interpretacji czegoś, to samo w sobie nie wyklucza kompetencji kogoś innego do tego samego. Uprawnienie drugiej strony wyklucza tylko wyłączna kompetencja.


Odpowiedź do argumentu z Veritatis splendor

Nie widzę nic, z czym możnaby było nie zgodzić się w nauczaniu Jana Pawła II. Problem w tym, że osoby, które go nie rozumieją i próbują wyrywać je z kontekstu według swojego "widzimisię" przypisują Papieżowi poglądy, których po prostu nie miał. To się nazywa myślenie życzeniowe.
Oczywiście, że nie istnieją dwie prawdy moralne. Istnieje jedna. I rację albo ma sumienie, albo Kościół, albo leży gdzieś po środku.
A że przeciwnicy prymatu sumienia przewrotnie wykorzystują encyklikę Veritatis Splendor do podważania prymatu sumienia niezgodnie z intencją jej autora, to już zupełnie "inna para kaloszy".
Gdyby Jan Paweł II był przeciwnikiem prymatu sumienia, nie opublikowałby katechizmu, w którym ów prymat sumienia jest zawarty.

Przywołany fragment Veritatis splendor (VS 56) rzeczywiście ostrzega przed koncepcją, według której sumienie samo tworzy normy moralne albo ustanawia wyjątki od norm dotyczących czynów wewnętrznie złych. Jan Paweł II polemizuje z poglądem, że istnieją dwie odrębne prawdy moralne: jedna ogólna, zawarta w nauczaniu Kościoła, oraz druga – indywidualna, wyznaczana przez sumienie, która mogłaby uchylać obowiązywanie normy. Z tym stanowiskiem trudno się nie zgodzić.

Pytanie brzmi jednak, czy właśnie tak rozumie sumienie papież Franciszek w Amoris laetitia. Wydaje się, że nie.

Jak zauważa o. Dariusz Piórkowski, Veritatis splendor krytykuje przede wszystkim pogląd, według którego sumienie ustanawia normę moralną, natomiast Amoris laetitia mówi o czymś innym – o rozeznawaniu odpowiedzialności konkretnej osoby wobec już istniejącej normy moralnej. Nie chodzi więc o tworzenie wyjątków od prawa ani o uznanie, że dobro i zło zależą od subiektywnego odczucia człowieka. Chodzi o ocenę, w jakim stopniu dana osoba, w swojej niepowtarzalnej sytuacji życiowej, jest zdolna zrealizować obiektywne wymagania moralne i jaka odpowiedź jest obecnie możliwa.

Takie odczytanie dobrze koresponduje z samym tekstem Amoris laetitia 303. Franciszek nie pisze, że sumienie zmienia normę ani że czyn przestaje być obiektywnie nieuporządkowany. Stwierdza natomiast, że człowiek może „odkryć z jakąś pewnością moralną, że jest to dar, jakiego wymaga sam Bóg pośród konkretnej złożoności ograniczeń, chociaż nie jest to jeszcze w pełni obiektywny ideał”. Jest to więc refleksja nad stopniem odpowiedzialności moralnej i procesem dojrzewania człowieka, a nie nad zmianą samej normy.

Co więcej, już sam Jan Paweł II w Veritatis splendor podkreśla, że sumienie nie jest biernym „odczytywaczem przepisów”, jak sugeruje przedmówca. W numerze 40 encykliki przypomina nauczanie Soboru Watykańskiego II, wskazując na „czynny udział ludzkiego rozumu w odkrywaniu i stosowaniu prawa moralnego”, a życie moralne określa jako wymagające „twórczego myślenia i inteligencji właściwych osobie”. Oznacza to, że sumienie nie ogranicza się do mechanicznego zastosowania gotowej, autorytarnie narzuconej reguły, lecz uczestniczy w rozpoznawaniu dobra w konkretnej sytuacji.

Dlatego interpretowanie Veritatis splendor jako wezwania do całkowitego pominięcia indywidualnego rozeznania wydaje się zbyt daleko idące. Encyklika sprzeciwia się subiektywizmowi moralnemu, ale nie neguje samego procesu rozeznawania ani osobistej odpowiedzialności sumienia.


Kard. Joseph Ratzinger o sumieniu

Nikt inny, jak właśnie Joseph Ratzinger, naczelny krytyk relatywizmu moralnego, późniejszy Papież Benedykt XVI, komentując artykuł 16 Konstytucji Soborowej Gaudium et Spes, napisał zdanie, które wielu zaskakuje:

> „Ponad papieżem jako wyrazem wiążącego roszczenia władzy kościelnej stoi własne sumienie, któremu należy być posłusznym przede wszystkim, w razie potrzeby nawet przeciwko wymaganiom władzy kościelnej. To podkreślenie roli jednostki, której sumienie stawia ją przed najwyższym i ostatecznym trybunałem, ostatecznie wykraczającym poza roszczenia zewnętrznych grup społecznych, nawet oficjalnego Kościoła, ustanawia również zasadę przeciwstawiającą się narastającemu totalitaryzmowi.” (tłum. własne; J. Ratzinger [w:] H. Vorgrimler (red.), *Commentary on the documents of Vatican II*, t. 5, Herder and Herder, Nowy Jork 1969, s. 134 i n.)

W oryginale to zdanie brzmi: „*if necessary even against the requirement of ecclesiastical authority*” – nie „inaczej”, tylko „*against*”, przeciwko. To ważne rozróżnienie, bo słowo „przeciwko” zakłada świadomy sprzeciw – a więc znajomość tego, czemu się sprzeciwiamy. Ktoś, kto po prostu nie zna jakiegoś zakazu, nie postępuje „przeciwko” niemu, tylko co najwyżej niezgodnie z nim. To dlatego określanie ignorancji niepokonalnej jako zwykłej „niezawinionej nieznajomości nauczania” bywa nieporozumieniem – prawdziwa ignorancja niepokonalna zakłada raczej pełną znajomość stanowiska Kościoła i mimo to odmienny osąd sumienia.


Kościół też się uczy i też przeprasza

Trzeba tu z pokorą powiedzieć jedną rzecz: nie zawsze nauczanie Kościoła miało we wszystkim rację, i sam Kościół to dziś przyznaje. Papież Leon XIV oficjalnie przeprosił świat za to, jak długo Kościołowi zajęło jednoznaczne potępienie niewolnictwa, a nawet za to, że Kościół sam przyczyniał się do jego podtrzymywania. To nie jest odosobniony przypadek. Kiedyś wierzono, że nieochrzczone dzieci zmarłe przed chrztem trafiają do Limbusa – dopiero Benedykt XIV ten pogląd podważył. Kiedyś Kościół dopuszczał karę śmierci; dopiero za Franciszka zmieniono zapis katechizmu i jednoznacznie się jej sprzeciwiono, a Leon XIV idzie w tym samym kierunku. Za czasów Jana XXIII pod groźbą grzechu ciężkiego zabraniano korzystania z psychoterapii u psychoanalityków. Święty Augustyn uważał, że to właśnie przez współżycie małżeńskie przekazywany jest grzech pierworodny, a średniowieczni teologowie sądzili, że małżonkowie, ulegając pożądliwości nawet we własnym łożu, zaciągają grzech lekki. Kiedyś podstawowym celem seksu w małżeństwie była wyłącznie prokreacja – dziś uznaje się cele jednoczący i prokreacyjny za równorzędne. Kiedyś zachęcano do wypraw krzyżowych, dziś Leon XIV naucza, że Bóg nie słucha modlitw tych, którzy prowadzą wojny. U zarania chrześcijaństwa stronnictwo świętego Piotra chciało narzucać nawróconym poganom zwyczaje żydowskie, święty Paweł uważał inaczej – i to on wygrał ten spór, spór z pierwszym papieżem. Kiedyś ksiądz podczas Mszy stał tyłem do wiernych, komunię przyjmowało się tylko klęcząco i do ust; dziś stoi przodem, a komunię można przyjąć na rękę. Istniały bardzo restrykcyjne normy postu eucharystycznego, których dziś nikt już nie zna. Samobójcom odmawiano niegdyś pogrzebu i z góry skazywano ich na potępienie – dziś, znając choćby postęp psychiatrii, podchodzi się do tego zupełnie inaczej. Małżeństwa zawierane pod przymusem nie budziły niegdyś zastrzeżeń – dziś takie małżeństwo jest po prostu z mocy prawa nieważne. Jedenastowieczny penitencjał biskupa Burcharda z Worms nakładał dziesięciodniową pokutę o chlebie i wodzie za współżycie w czasie menstruacji żony czy w niedzielę. Jan Paweł II w Familiaris consortio otworzył drogę do Komunii dla rozwodników żyjących w nowych związkach bez współżycia, a Franciszek w Amoris laetitia tę naukę jeszcze pogłębił.

Czy to podążanie za „duchem tego świata”, którego niektórzy tak panicznie się boją, czy raczej dojrzewanie doktryny, w którym – jak wielokrotnie się okazywało – to właśnie czyjś sąd sumienia wyprzedzał oficjalne stanowisko Kościoła?


Nie każdy głos wewnętrzny to sumienie

Trzeba tu jednak uczynić bardzo ważne zastrzeżenie, bo prymat sumienia to nie jest przepustka do robienia, na co się ma ochotę.

To znaczy, że nie każdy wewnętrzny impuls jest sumieniem. Bywa lękiem, bywa superego, bywa ideologią – tak jak u zbrodniarzy, którzy tłumaczyli swoje czyny „głosem sumienia”, choć w rzeczywistości szli za ideologią, a nie za prawdą. Ratzinger sam poświęcił temu paradoksowi refleksję w książce „Prawda, wartości, władza”. W rozeznaniu, co jest prawdziwym głosem sumienia, a co czymś innym, pomaga – jak mówi tradycja duchowa – łaska rozróżniania duchów.

Ks. Grzegorz Strzelczyk – polski teolog, pisząc o neurobiologicznych podstawach sumienia, zwraca uwagę na coś, co dziś wiemy, a czego nie wiedzieli ani Ojcowie Kościoła, ani średniowieczni scholastycy: mechanizmy związane z sumieniem i poczuciem winy nie mają charakteru czysto duchowego, tylko są też funkcją materii, a więc podlegają zmianom kondycji organizmu. To wcale nie umniejsza sumienia – wręcz przeciwnie, pokazuje, że łaska buduje na naturze, a lęk, lub inne emocje mogą sprawiać wrażenie niepewności sumienia, podczas gdy sam sąd rozumu może być całkowicie klarowny: to dobre, to złe. Nie bójmy się więc tego pierwiastka subiektywności w sumieniu – jesteśmy ludźmi, to jest sąd naszego ludzkiego rozumu. Trzeba tu odróżnić dwie rzeczy: samo sumienie może być całkowicie pewne – to dobre, to złe, to dobre pod warunkiem że… – a jedynie głosy poboczne w rodzaju „a co, jeśli nie masz racji?”, „a co powiedzą inni?”, „a jeśli spotka cię kara?” mogą sprawiać wrażenie niepewności, choć w rzeczywistości nie pochodzą z sumienia, tylko z lęku. Dlatego nie bójmy się myśleć – grzech to świadome i dobrowolne popełnienie zła, a nie zwykła pomyłka.


Czy prymat sumienia działa tylko w jedną stronę?

Trzeba się zmierzyć wprost z zarzutem, który wraca w tej dyskusji uparcie: jakoby prymat sumienia obowiązywał wybiórczo – tylko wtedy, gdy Kościół czegoś nie uznaje za grzech, a sumienie mimo to je w tym widzi. To nieprawda, a katechizm nie zostawia tu miejsca na wybiórczość:

> „KKK 1790 Człowiek powinien być ZAWSZE posłuszny pewnemu sądowi swojego sumienia. Gdyby dobrowolnie działał przeciw takiemu sumieniu, potępiałby sam siebie.”

Zawsze – nie „czasem”, nie „gdy akurat zbiega się to z nauczaniem Kościoła”, nie „tylko gdy sumienie każe więcej, niż wymaga Kościół”. To kluczowe słowo „zawsze” działa w obie strony. Jeśli czyjeś sumienie – po rzetelnym rozeznaniu, modlitwie i konsultacji – dochodzi do wniosku, że coś, czego Kościół (jeszcze) nie nazywa grzechem, jest w danej sytuacji złem, to człowiek ma obowiązek tego unikać. I odwrotnie: jeśli sumienie, mimo szczerego wysiłku poznania nauczania Kościoła, nie znajduje w czymś zła, człowiek nie może być zmuszany do działania wbrew temu przekonaniu. Zasada jest symetryczna, bo dotyczy samej struktury sumienia, a nie kierunku, w którym akurat wygodnie ją zastosować. Do tego właśnie odnosi się przywołany już wcześniej komentarz Ratzingera do art. 16 Gaudium et Spes: sumienie stoi ponad każdym roszczeniem władzy – także wtedy, gdy owo roszczenie jest bardziej rygorystyczne niż osąd sumienia, i także wtedy, gdy jest od niego łagodniejsze. Z tym słowem „zawsze” nie da się wygrać, dopisując do niego warunki, których w Magisterium po prostu nie ma.

Nie warto też straszyć się nawzajem ignorancją pokonalną (czyli tą niezwalniającą z odpowiedzialności moralnej), jakby miała być pałką na każdego, kto dojdzie do innych wniosków niż otoczenie. Jeśli człowiek naprawdę wiele dba o poszukiwanie prawdy i dobra – a to jest coś, co w gruncie rzeczy każdy wie o sobie samym, nie ktoś z zewnątrz – to może w tej sprawie spać spokojnie. Ktoś z zewnątrz może co najwyżej powiedzieć „uważam, że się mylisz”, ale to nie jest dla takiej osoby wiążące. Akt moralny tryska z wnętrza człowieka – jeśli tak nie jest, to mamy do czynienia z przymusem, a nie aktem moralnym. Bo jeśli ktoś rzeczywiście jest w błędzie, to właśnie dlatego, że sam tego błędu nie widzi – w przeciwnym razie by w nim nie trwał. Sama czyjaś opinia z zewnątrz nie zmienia tego automatycznie, choć oczywiście warto ją wziąć pod uwagę i się nad nią zastanowić – refleksji nigdy za wiele.


Co mówi o tym Pismo Święte?

Prymat sumienia nie jest wynalazkiem współczesnej teologii – wywodzi się od świętego Tomasza z Akwinu, ale przede wszystkim ma oparcie wprost w słowach świętego Pawła. List do Rzymian, rozdział 14, mówi to czarno na białym:

> A tego, który jest słaby w wierze, przygarniajcie życzliwie, bez spierania się o poglądy. Jeden jest zdania, że można jeść wszystko, drugi, słaby, jada tylko jarzyny. Ten, kto jada wszystko, niech nie pogardza tym, który nie wszystko jada, a ten, który nie jada, niech nie potępia tego, który jada; bo Bóg go łaskawie przygarnął. Kim jesteś ty, co się odważasz sądzić cudzego sługę? To, czy on stoi, czy upada, jest rzeczą jego Pana. Ostoi się zresztą, bo jego Pan ma moc utrzymać go na nogach.
Jeden czyni różnicę między poszczególnymi dniami, drugi zaś uważa wszystkie za równe: niech się każdy trzyma swego przekonania! Kto przestrzega pewnych dni, przestrzega ich dla Pana, a kto jada wszystko – jada dla Pana. Bogu przecież składa dzięki. A kto nie jada wszystkiego – nie jada ze względu na Pana, i on również dzięki składa Bogu. Nikt zaś z nas nie żyje dla siebie i nikt nie umiera dla siebie: jeżeli bowiem żyjemy, żyjemy dla Pana; jeżeli zaś umieramy, umieramy dla Pana. I w życiu więc, i w śmierci należymy do Pana. Po to bowiem Chrystus umarł i powrócił do życia, by zapanować tak nad umarłymi, jak nad żywymi.
Dlaczego więc ty potępiasz swego brata? Albo dlaczego gardzisz swoim bratem? Wszyscy przecież staniemy przed trybunałem Boga. Napisane jest bowiem:
„Na moje życie – mówi Pan – przede Mną klęknie wszelkie kolano,
a każdy język wielbić będzie Boga”.
Tak więc każdy z nas o sobie samym zda sprawę Bogu.
Przestańmy więc wyrokować jedni o drugich. A raczej to zawyrokujcie, by nie dawać bratu sposobności do upadku lub zgorszenia. Wiem i przekonany jestem w Panu Jezusie, że nie ma niczego, co by samo przez się było nieczyste, a jest nieczyste tylko dla tego, kto je uważa za nieczyste. Gdy więc stanowiskiem w sprawie pokarmów zasmucasz swego brata, nie postępujesz już zgodnie z miłością. Tym swoim stanowiskiem w sprawie pokarmów nie narażaj na zgubę tego, za którego umarł Chrystus.
Niech więc posiadane przez was dobro nie stanie się sposobnością do bluźnierstwa! Bo królestwo Boże to nie sprawa tego, co się je i pije, ale to sprawiedliwość, pokój i radość w Duchu Świętym. A kto w taki sposób służy Chrystusowi, ten podoba się Bogu i ma uznanie u ludzi. Starajmy się więc o to, co służy sprawie pokoju i wzajemnemu zbudowaniu. Nie burz dzieła Bożego ze względu na pokarmy! Wprawdzie każda rzecz jest czysta, stałaby się jednak zła, jeśliby człowiek, spożywając ją, dawał przez to zgorszenie. Dobrą jest rzeczą nie jeść mięsa i nie pić wina, i nie czynić niczego, co twego brata razi.
A swoje własne przekonanie zachowaj dla siebie przed Bogiem. Szczęśliwy ten, kto w postanowieniach siebie samego nie potępia. Kto bowiem spożywa pokarmy, mając przy tym wątpliwości, ten potępia samego siebie, bo nie postępuje zgodnie z przekonaniem. Wszystko bowiem, co się czyni niezgodnie z przekonaniem, jest grzechem.


Chciałbym być tu bardzo precyzyjny co do jednej rzeczy: nie twierdzę, że sam fakt bycia nauką soborową czyni coś automatycznie nieomylnym w każdym calu – to byłoby zbyt daleko idące uproszczenie. Twierdzę natomiast, że prymat sumienia ma najwyższą możliwą rangę z innego powodu: wynika wprost z natchnionego tekstu Pisma Świętego, a Pismo Święte – zgodnie z dogmatem o jego nieomylności – jest wolne od błędu w sprawach wiary i moralności. Skoro św. Paweł naucza tego w Liście do Rzymian, to nie jest to opinia jednego teologa czy jednego papieża, tylko część natchnionego depozytu, do którego cała późniejsza refleksja – łącznie z Tomaszem z Akwinu, Newmanem czy Soborem Watykańskim II – jedynie się odwołuje i który rozwija.


Kto ma prawo osądzić cudze sumienie?

Jest jeszcze jeden obszar, w którym ta sama zasada bywa nagminnie pomijana, a dotyczy on czegoś bardzo konkretnego: kto właściwie ma prawo stwierdzić, że drugi człowiek znajduje się w stanie grzechu ciężkiego?

Otóż nikt poza Bogiem, tą osobą i jej sumieniem.

To sumienie danego człowieka – a nie szafarz podający Komunię albo nawet spowiednik – ocenia ostatecznie, czy w czyimś przypadku doszło do grzechu ciężkiego. Może się bowiem okazać, że mimo zaistnienia obiektywnego zła, dana osoba znajduje się w okolicznościach, które wyłączają grzech: brak pełnej świadomości zła, brak pełnej dobrowolności, o których to okolicznościach szafarz albo spowiednik po prostu nie wiedzą. Dla kogoś z zewnątrz stwierdzenie „on na pewno jest w stanie grzechu ciężkiego” jest w praktyce niemal niemożliwe – a tym bardziej, gdy nie zna się tej osoby ani pełnego kontekstu jej sytuacji. Dlatego „ratowanie” ludzi na siłę przed rzekomo świętokradzkim przyjęciem Komunii jest błędem: nigdy nie znamy naprawdę stanu cudzego sumienia.

Bo grzech ciężki to nie sam „czyn zabroniony”. To czyn popełniony w warunkach pełnej dobrowolności i pełnej świadomości zła. W ocenie moralnej drugiego człowieka bardzo łatwo o skrót myślowy: zero-jedynkowe stwierdzenie, że dane zachowanie zaistniało lub nie zaistniało, z pominięciem pozostałych elementów konstrukcyjnych grzechu. Tymczasem życie nie jest czarno-białe. Weźmy choćby zgorszenie: samo jego wystąpienie to tylko jedna z przesłanek grzechu zgorszenia. Bo nie zawsze taki czyn popełniany jest w pełni świadomie co do zła, i nie zawsze w pełni dobrowolnie – choćby wtedy, gdy np. przełożony w jakiejś strukturze wymusza określone głosowanie czy określone wypowiedzi w mediach pod groźbą usunięcia ze stanowiska i utraty środków na utrzymanie rodziny. Teoretycznie zawsze „można odejść” – w praktyce nie zawsze jest to takie proste.

A czy odmowa Komunii rzeczywiście „uświadomi” komuś grzech, jak się czasem zakłada? Nie. Uświadomi mu jedynie, że ktoś inny ocenia jego czyn jako zło. To fundamentalna różnica. Człowiek nie jest związany oceną drugiej osoby – jest związany w pierwszej kolejności osądem własnego sumienia. Jak mówi Katechizm: „sumienie jest pierwszym ze wszystkich Namiestników Chrystusa”. Rozpoznać zło ma sumienie, a to nie jest to samo, co otrzymanie zewnętrznej informacji od kogoś, kto sam przecież jest omylny i nie ma prawa stawiać się wyżej niż cudze sumienie. Akt moralny rozgrywa się we wnętrzu człowieka, a nie w momencie podporządkowania się cudzej ocenie.

Warto tu jeszcze rozdzielić dwie rzeczy, które łatwo się mylą: świadomość popełnienia czynu i świadomość zła tego czynu. W świadomości rozumianej jako obligatoryjny element konstrukcji grzechu nie chodzi tylko o to, czy ktoś był przytomny, trzeźwy i działał bez przymusu fizycznego – to dopiero warunek wstępny. Przesłanka pełnej świadomości, o której mówi katechizm, dotyczy czegoś głębszego: świadomości, że to, co się za chwilę zrobi, jest świadomym i dobrowolnym złem, które obciąży sumienie grzechem. To nie czyn zgodnie z Katechizmem ma być popełniony świadomie – to grzech musi być popełniony świadomie. KKK 1857: „Aby grzech był śmiertelny, są konieczne jednocześnie trzy warunki: "Grzechem śmiertelnym jest ten, który dotyczy materii poważnej i który nadto został popełniony z pełną świadomością i całkowitą zgodą" (Jan Paweł II)”. Czyn nie równa się grzech. I dlatego to sumienie – „pierwszy ze wszystkich namiestników Chrystusa”, jak mówi katechizm – a nie szafarz Komunii, czy spowiednik, jest ostateczną instancją do tej oceny.


Nie lękajcie się

Jan Paweł II napisał w Veritatis splendor zdanie, które warto zapamiętać jako klucz do wszystkiego powyżej:

> „Kościół pragnie jedynie służyć sumieniu” (VS 64).

A Franciszek w Amoris Laetitia dodał:

> „Z trudem dajemy też miejsce dla sumienia wiernych, którzy pośród swoich ograniczeń często odpowiadają najlepiej, jak potrafią, na Ewangelię i mogą rozwijać swoje własne rozeznanie w sytuacji, gdy wszystkie systemy upadają. Jesteśmy powołani do kształtowania sumień, nie zaś domagania się, by je zastępować” (AL 37).

Nie chodzi więc o żadną wolną amerykankę, o robienie, na co się ma ochotę, ani o unieważnianie nauczania Kościoła według własnego widzimisię. Chodzi o coś znacznie poważniejszego i znacznie bardziej wymagającego: o stałe, uczciwe, pokorne formowanie sumienia w oparciu o Ewangelię, o modlitwę, o rozmowę z kierownikiem duchowym – i o odwagę, by na końcu tej drogi być posłusznym temu, co ten najtajniejszy ośrodek człowieka, w którym – jak uczy Sobór – przebywa on sam z Bogiem, naprawdę mówi.
Myślę, że zarzucanie wszystkim ludziom sumienia, że stosują wykręty, samousprawiedliwiają się albo oszukują podważa nie tyle sens prymatu sumienia, co samego fenomenu istnienia sumienia. Gdyby bowiem Kościół uznał, że człowiek z natury nie jest w stanie stanąć uczciwie w prawdzie o sobie, nie istniałyby rachunki sumienia, a spowiedź polegałaby na odpytywaniu przez spowiednika penitenta z dłuuuugiej listy możliwych do popełnienia grzechów.

Św. Kard. John Henry Newman, którego Kościół ogłosił niedawno Doktorem Kościoła – i to nie byle jakim, bo Doktorem Sumienia – napisał kiedyś zdanie, które najlepiej, jak to możliwe, podsumowuje całą sprawę:

„Gdybym miał sprowadzić religię do toastów po obiedzie (choć z pewnością nie o to chodzi), wypiłbym rzecz jasna za Papieża, ale – jeśli można – jednak najpierw za Sumienie, a za Papieża później.”

Prośmy Boga o odwagę w głoszeniu prymatu sumienia, o odwagę w życiu zgodnie ze swoim sumieniem, a także o pokorę i łaskę rozróżniania duchów, aby zawsze mieć pewność, że przemawia do nas sam Bóg."

Regulamin wymaga podać autora i źródło cytatu, bo jak rozumiem jest to cytat... czy Ty jesteś autorem?
Jako że po raz drugi zacytowany artykuł jest bez autora to udzielam ostrzeżenia. Magnolia

[Marek Piotrowski]

I co z powyższych rzeczy zaprzecza według Ciebie temu, co napisałem? (serio pytam)

BTW: wystarczyło dać link do tego, co napisałaś 3 dni temu, zamiast kopiować
I nie podałaś źródła viewtopic.php?p=47398#p47398

[Magnolia]

Dalej nie. Papież o czym innym, a Ty o czym innym. Papież pisał o indoktrynacji, a Ty przeniosłeś to na formułowanie doktryny.

Po przeanalizowaniu tego fragmentu dyskusji uważam, że zarzut Marka wobec Rafała nie znajduje pełnego potwierdzenia w treści wypowiedzi Rafała. Jest oparty na pewnej interpretacji jego słów, ale przedstawia je jako bardziej daleko idące, niż wynika to z tekstu.

Analiza krok po kroku.

Kluczowe zdanie brzmi @Rafal
"Formułowanie doktryny może nastąpić albo tak, jak mówi papież, czyli ze spokojem, powagą i poszanowaniem świętej wolności własnego sumienia (...), albo w formie indoktrynacji bądź doktrynerstwa."
Rafał nie pisze tutaj o treści doktryny, lecz o sposobie jej przekazywania. W całym wcześniejszym poście konsekwentnie odwołuje się do katechezy Leona XIV, w której papież przeciwstawia:
-doktrynę jako drogę poznania,
-indoktrynację jako sposób przekazu naruszający wolność osoby.
Rafał rozwija właśnie ten wątek.

Marek twierdzi:
"Papież pisał o indoktrynacji, a Ty przeniosłeś to na formułowanie doktryny."
To oznacza zarzut, że Rafał zmienił przedmiot wypowiedzi papieża.

Czy rzeczywiście?
Moim zdaniem nie.
Rafał od początku zestawia dwa sposoby przekazywania doktryny: zgodny z tym, co mówi papież,
oraz taki, który staje się indoktrynacją.

To nie jest twierdzenie:
"Doktryna = indoktrynacja."
Ani:
"Każde formułowanie doktryny jest indoktrynacją."
Wręcz przeciwnie, Rafał wyraźnie dopowiada:
"Kościół formułując doktrynę może uprawiać indoktrynację (...), ale nie musi tak być."
To rozróżnienie jest bardzo istotne.

Skąd bierze się nieporozumienie?
Problem wynika z dwuznaczności sformułowania: "formułowanie doktryny"
Może ono oznaczać:
-opracowywanie treści doktryny (co chyba odczytał Marek),
albo
-przedstawianie / nauczanie doktryny wiernym (co wydaje się mieć na myśli Rafał).
Czy tak właśnie to zrozumieli forumowicze to trzeba oczywiście zweryfikować.

Sam zwrot "formułowanie doktryny" rzeczywiście nie jest najszczęśliwszy, bo w teologii oznacza zwykle proces wypracowywania nauczania Kościoła.
Natomiast z kontekstu całej wypowiedzi Rafała wynika, że mówi o sposobie głoszenia i przedstawiania doktryny, a nie o jej tworzeniu.

[Rafal]

Znaczy no hmm... Tak, o to mi ogólnie chodziło, ale doprecyzuję jedną kwestię:
uważam, że jeżeli jakieś nauczanie Kościoła, poprzedzone procesem jego wypracowania, narusza samo w sobie albo proces jego wypracowania narusza "świętą wolność poszanowania własnego sumienia, nawet jeśli jest ono błędne", to coś tu nie gra moralnie. Tak, w świetle tego, co mówi papież, myślę, że to uzasadniony wniosek.
Niemoralność wywodzi się z "naruszania świętej wolności poszanowania sumienia", a nie z nazwy "indoktrynacja". Więc jeśli cokolwiek się tego dopuszcza, no to coś w tym czymś nie gra moralnie.
Uważam, że proces wypracowania jednej z przywołanych encyklik spełnił właśnie jedną z tych przesłanek, które dzisiaj Papież Leon wskazuje jako niewłaściwe. To, że sama encyklika narzuca władczo jedną (mniejszościową z resztą) interpretację problemu moralnego, który był i jest po dziś dzień w zdecydowanej większości interpretowany przez poważnych chrześcijan inaczej albo "trochę inaczej", zamiast dać konkretne wskazówki do rozeznania w sumieniu, to jedno - już to pominę milczeniem, bo to nie jest odosobniony przypadek w historii,

Ale proces wypracowania tej doktryny:
- zignorowanie raportu mniejszości,
- powołanie nowej komisji, ponieważ wynik pracy starej komisji był dla poglądów Ojca Świętego niezadowalający,
- dopuszczenie chyba pierwszy i ostatni raz w historii magisterium małżonków do głosu, a potem owego głosu zignorowanie, bo był inny, niż spodziewał się Ojciec Święty,
- zawarcie w encyklice sformułowań, na pierwszy rzut oka dla osób nieznających teologii sugerujących, że Papież jest rzekomo jedynym podmiotem, który ma prawo interpretować prawo naturalne (podczas gdy m.in. Gaudium et Spes, podpisane również przez Pawła VI, i Veritatis splendor we fragmentach przywołanych przez @Veleya mówią co innego - sumienie też ma do tego prawo),
- itd.,
w mojej ocenie właśnie naruszał świętą wolność poszanowania sumienia - kardynałów i teologów (autorów raportu mniejszości), uczestników pozostałych komisji pracujących nad tą encykliką, małżonków wypowiadających się w tej kwestii, wiernych i wszystkich poważnych chrześcijan, którzy widzą opisany w encyklice problem moralny inaczej, niż Papież, albo "trochę inaczej" niż Ojciec Święty.

Nie chcę mówić, że ta encyklika stanowi indoktrynację, bo to by było za mocne, ale chcę podkreślić, że w moim odczuciu sama jej treść oraz proces jej tworzenia przebiegał w sposób, który wzbudził bardzo słuszne kontrowersje i z punktu widzenia postępu, który zrobił Kościół, i który dzisiaj wskazuje Leon XIV, taka sytuacja (taki sposób formułowania doktryny) nie powinna się więcej powtórzyć, a ponadto - sytuacja ta powinna zostać w jakiś sposób naprawiona przez obecnego Ojca Świętego - następcę i kontynuatora tego poprzedniego.
Takie jest moje zdanie i myślę, że wiele osób je w jakimś stopniu podzieli (może nie na tutejszym forum, ale Kościół sięga szerzej i są różne podejścia do duchowości).

Dlatego podsumowując moje stanowisko:
1. Sama doktryna nie jest zła, jest dobra i potrzebna.
2. Sama w sobie doktryna, jeżeli jej treść w sposób niewspółmierny do okoliczności narusza świętą wolność poszanowania sumienia, nie jest doktryną w pełni dobrą. Nie mówię, że to ją przekreśla, ale świadczy o pewnej znacznej niedoskonałości i potrzebie poprawy (w świetle słów Ojca Leona).
3. Sposób formułowania doktryny, jeżeli narusza świętą wolność poszanowania sumienia, też nie jest prawidłowy i proces ten powinien przebiegać inaczej. Nieprawidłowy sposób formułowania doktryny może też rzutować na ocenę samej w sobie doktryny. Tak samo, jak wyrok sądu wydany z naruszeniem procedury, sprawia, że możliwe jest wzruszenie takiego wyroku, choćby jego treść wyglądała na najbardziej sprawiedliwą na świecie. Cel nie uświęca środków.
4. Jeżeli coś narusza świętą wolność poszanowania sumienia, to traci na wartości moralnej albo po prostu jest niemoralne, jak wskazał Papież. Cokolwiek to jest, bo wówczas upodabnia się do indoktrynacji lub nią się staje.
5. Nauczanie doktryny może, ale nie musi przybrać formę indoktrynacji bądź doktrynerstwa.
6. Sama w sobie doktryna może, ale nie musi przyjąć formę indoktrynacji bądź doktrynerstwa.
7. Proces formułowania (opracowywania, tworzenia) doktryny może, ale nie musi przyjąc formę indoktrynacji bądź doktrynerstwa.
8. Papież wzywa do nawrócenia duszpasterskiego i do: formułowania doktryny, nauczania doktryny i stosowania jej w praktyce z poszanowaniem świętej wolności poszanowania sumienia, nawet jeśli jest ono błędne, z otwarciem na ruch w obliczu ewolucji idei, z otwartością na różne myśli i głosy, aby była to wspólna droga do prawdy i z zachowaniem innych pozostałych wskazówek, które wymienił Papież w katechezie, do której link jest w pierwszym poście.
9. To, że jakaś doktryna pozostaje w rozbieżności z czyimś osądem sumienia, nie znaczy jeszcze automatycznie, że narusza świętą wolność poszanowania sumienia. Kluczowy jest sposób jej przedstawienia, sformułowania, jej treść. Jeżeli władczo narzuca jakąś interpretację, nie informuje, że człowiek ma prawo i obowiązek w pierwszej kolejności iść za sądem sumienia, jeżeli straszy i "potępia" wszystko dookoła, to jest to doktryna rozumiana źle, od której Papiez się odcina.
A jeżeli mówi: "Zobacz - naszym 2000 letnim doświadczeniem wypracowaliśmy takie stanowisko. Uważamy, że jest dla Ciebie dobre z powodu x, powodu y i powodu z. Uważamy, że w tym kontekście historycznym, jakim jesteśmy właśnie tego oczekuje od nas Bóg. Sami też jesteśmy ludźmi, jesteśmy Twoimi bliźnimi i jesteśmy powołani, by Ci służyć - Tobie i Twojemu sumieniu, a nie je zastępować. Uważamy, że jeżeli się z nami Twoje sumienie zgadza, to postąpienie wbrew takiemu przekonaniu będzie dla Ciebie niedobre. Uważamy, że jeśli po solidnym rozeznaniu dochodzisz do innych wniosków, musimy uszanować Twoje sumienie, ale z naszego punktu widzenia ten czyn, o którym mówimy nadal mimo to pozostaje obiektywnym złem, choć Twoja odpowiedzialność jest zmniejszona. Pracuj jednak dalej nad sobą, stale szukaj prawdy i dobra, a ta prawda w końcu Cię znajdzie".
I to nie jest moje widzimisię, tylko to jest filtr, który zasada prymatu sumienia nakłąda na dosłownie każdą doktrynę dotyczącą moralności. Choćby nawet nie było to wskazane w danym przepisie wprost, tylko przepis mówił "to to i to jest złe, za to masz grzech", to prymat sumienia jest klauzulą generalną, czyli właśnie takim filtrem, przez który należy przepuszczać każdą doktrynę. On ogarnia swoim obowiązywaniem całe nauczanie moralne Kościoła, bo sumieniu, jak napisała Veleya, człowiek ma być posłuszny ZAWSZE, a sumienie jest PIERWSZYM ZE WSZYSTKICH namiestników Chrystusa.

Inaczej, jeśli te wskazówki Papieża nie wejdą w życie, ciężko będzie odróżnić doktrynę, formułowanie doktryny, nauczanie i stosowanie doktryny od indoktrynacji, która jak wskazuje Papież, jest niemoralna.

Mam nadzieję, że w miarę zrozumiale wytłumaczyłem, o co mi chodzi. Dziękuję @Magnolia , że stanęłaś w mojej obronie, mam nadzieję, że nie jesteś rozczarowana tym moim doprecyzowaniem.
Chodzi po prostu o to żeby nauczać, a nie indoktrynować. Jest to jak najbardziej możliwe, wskazówki podał Ojciec Leon.

[Magnolia]

Nie jest dla mnie jasne o jakiej encyklice mówisz?

[Rafal]

No dobra, chodzi o humanae vitae, ale nie chcę rozmawiać o antykoncepcji, to po prostu tylko przykład takiej sytuacji, pierwszy jaki mi przychodzi do głowy. Chodzi o różnice między doktryną a indoktrynacją i troskę o to, żeby to pierwsze nie zamieniało się w to drugie.

[Magnolia]

"Sama w sobie doktryna, jeżeli jej treść (...) narusza świętą wolność poszanowania sumienia, nie jest doktryną w pełni dobrą."

oraz

"Sama w sobie doktryna może, ale nie musi przyjąć formę indoktrynacji."

To jest już coś więcej niż krytyka sposobu nauczania.
To jest twierdzenie, że treść samej doktryny może być moralnie wadliwa z powodu naruszenia wolności sumienia.
A właśnie temu sprzeciwiał się Marek.
@Rafal czyżbyś dopiero teraz wyraźnie sformułował pogląd, który Marek wcześniej ci przypisywał?

Piszesz:

jeżeli doktryna nie respektuje wolności sumienia, to sama jest moralnie wadliwa.

To już nie jest oczywista konsekwencja katechezy.
To jest Twoja własna interpretacja.

Kolejne twierdzenie:

Sama doktryna może przyjąć formę indoktrynacji.

Tu mieszasz dwa różne pojęcia.

Indoktrynacja jest przede wszystkim:
-sposobem przekazywania,
-metodą oddziaływania,
-praktyką wychowawczą.

Natomiast doktryna jest:
-treścią,
-zbiorem twierdzeń.

To trochę tak, jak powiedzieć:
"Podręcznik może być przemocą."
Nie.

Przemocą może być sposób posługiwania się podręcznikiem.
Sam podręcznik nie jest przemocą.

Podobnie:
doktryna może być głoszona w sposób indoktrynacyjny.
To nie oznacza jeszcze, że sama doktryna jest indoktrynacją.

[Jens Woche 33]

Również nie widzę sprzeczności z tym, co napisał Marek Piotrowski. Odniosą się jedynie do fragmentu Listu Świętego Pawła do Rzymian. Opisana została tu konkretna sytuacja, osadzona w konkretnym kontekście. Znając biblijny zarys historii, wiemy, wybiegając w przyszłość, że owe różnice uległy zatarciu i wszyscy zaczęli podlegać jednemu prawu.
Teraz kwestia technicza. Jesteśmy na forum dyskusyjnym, więc darujmy sobie uwagi typu: "Twoja opinia, natomiast moja racja". To wręcz przeczy idei tego co tu robimy.

Usunąłem ten długi cytat. Proszę nie kopiować i nie wklejać całych wypowiedzi przedmówców tylko odnosić się do konkretnych wypowiedzi i je komentować.
Tę prośbę, kieruję również do innych użytkowników. Dyskusja to nie wykład ani prelekcja lub monolog.
Zalewanie (flooding) długim tekstem nie służy dyskusji. Chodzi o przejrzystość i płynność dyskusji.

[Rafal]

1.

doktryna może być głoszona w sposób indoktrynacyjny.
To nie oznacza jeszcze, że sama doktryna jest indoktrynacją.

Jeśeli coś "narusza świętą wolność poszanowania własnego sumienia, nawet jeśli jest ono błędne", to spełnia tę samą cechę, przez którą papież nazywa indoktrynację niemoralną. Indoktrynacja jest niemoralna właśnie ww. powodu - z owodu naruszania wolności poszanowania sumienia. Jeżeli coś "narusza świętą wolność poszanowania własnego sumienia, nawet jeśli jest ono błędne", to spełnia tę samą cechę, co indoktrynacja, która jest niemoralna. Spełnia tę samą cechę, przez którą indoktrynacja jest niemoralna. Spełnia cechę, pozwalającą na przypisanie czemuś przymiotu niemoralności.
Jednak uspokajam - nigdzie nie powiedziałem, że sama w sobie doktryna jest niemoralna. Może taka być, ale wcale nie musi, bo jeżeli będzie rozumiana, praktykowana, formułowana i nauczana tak, jak proponuje Papież Leon, to wszystko będzie z nią w porządku.

2

Przemocą może być sposób posługiwania się podręcznikiem.
Sam podręcznik nie jest przemocą.

Muszę się z Tobą tutaj fundamentalnie niezgodzić.
Jak zapewne wszyscy wiemy, istnieje coś takiego, jak przemoc słowna - werbalna. Jak zapewne również wszyscy wiemy, magisterium/doktryna, jest formułowana w formie słów i przepisywana na papier. W formie encyklik, adhortacji itd. To dość podobna forma do podręcznika, o ile funkcjonalnie nie taka sama, a różniąca się tylko nazwą.

Doktryna (na razie w rozumieniu szerokim, a nie poprawnym albo niepoprawnym) jest słowem, które ma za zadanie na podstawie władzy i autorytetu Kościoła oddziaływać na czyjeś zachowanie i myślenie - ma wymiar, który się nazywa "perwormatywność". Zgadzamy się?
To teraz:
Definicja przemocy ze słownika pwn: "przewaga wykorzystywana w celu narzucenia komuś swojej woli, wymuszenia czegoś na kimś; też: narzucona komuś bezprawnie władza".

Ale uspokajam - nie mówię, że doktryna automatycznie jest przemocą. Mówię, że jeśli spełnia cechy, o których negatywnie mówi Papież Leon, to może się nią stać. Jednak tak być nie musi i papież daje na to prostą receptę.
Czy słowo może być przemocą? Moim zdaniem tak. Czy podręcznik (graficzne przedstawienie słów) może być przemocą? Moim zdaniem jak najbardziej również.

Jakiś czas temu Papież Franciszek wydał dokument, który jego następca Leon XIV określił jako "promienne przesłanie nadziei" - chodzi o adhortację Amoris Laetitia.
W tym dokumencie Papież Franciszek napisał:

36. Jednocześnie trzeba pokornie i realistycznie uznać, że ​​czasami nasz sposób prezentacji przekonań chrześcijańskich i sposób traktowania ludzi przyczyniły się do spowodowania tego, co obecnie jest powodem narzekania i z czego wypada nam dokonać zdrowej samokrytyki. Z drugiej strony często przedstawialiśmy małżeństwo w taki sposób, że jego cel jednoczący, zachęta do wzrastania w miłości i ideał wzajemnej pomocy pozostawały w cieniu z powodu niemal wyłącznego nacisku na obowiązek prokreacji. Nie wsparliśmy dostatecznie młodych małżeństw w pierwszych latach ich wspólnego życia, przedstawiając im propozycje dostosowane do godzin ich zajęć, do ich języka, do bardziej konkretnych niepokojów. Innymi razy przedstawialiśmy ideał teologiczny małżeństwa zbyt abstrakcyjny, skonstruowany niemal sztucznie, daleki od konkretnej sytuacji i rzeczywistych możliwości rodzin takimi, jakimi są. Ta nadmierna idealizacja, zwłaszcza gdy nie obudziliśmy ufności w działanie łaski, nie pozwoliła na to, aby małżeństwo było bardziej pożądane i atrakcyjne, ale wręcz przeciwnie.

139. Potrzebna jest szerokość umysłu, aby nie zamknąć się obsesyjnie na kilku ideach, a także elastyczność, aby można było zmienić lub dopełnić własne opinie. Możliwe, że z mojej myśli oraz myśli drugiej osoby może powstać nowa synteza, która ubogaci nas oboje. Jedność, do której należy dążyć, nie oznacza jednolitości, ale „jedność w różnorodności” lub „pogodzoną różnorodność”. W tym ubogacającym stylu braterskiej komunii różne osoby się spotykają, szanują siebie nawzajem i cenią, zachowując jednak różne odcienie i akcenty, które wzbogacają dobro wspólne. Trzeba uwolnić się od obowiązku bycia równymi. Konieczna jest również przezorność, aby na czas zdać sobie sprawę z „interferencji”, jakie mogą powstać, tak aby nie niszczyły dialogu. Na przykład, trzeba rozpoznać złe uczucia, które mogłyby się pojawić, i je opanować, aby nie zaburzały komunikacji. Ważna jest zdolność do wyrażania tego, co czujemy, nie raniąc drugiej osoby; używania takiego języka i sposobu mówienia, który mógłby być łatwiej akceptowany, tolerowany przez drugą osobę, pomimo, że treść jest wymagająca; przedstawiania swojej krytyki, nie rozładowując jednak gniewu jako formy zemsty, jak również unikania języka moralizatorskiego, dążącego jedynie do napaści, ironii, obciążenia winą, zranienia. Wiele kłótni małżeńskich nie dotyczy bardzo poważnych problemów. Czasami chodzi o drobne sprawy, niewiele znaczące, ale nastawienie lub postawa przyjęta w dialogu zmienia sposób ich wyrażania.

243. Ważne, aby osoby rozwiedzione, żyjące w nowych związkach odczuwały, że są częścią Kościoła, że „nie są ekskomunikowane” i nie są traktowane jako takie, bo zawsze tworzą wspólnotę kościelną [261]. Sytuacje te „wymagają uważnego rozeznania i towarzyszenia im z wielkim szacunkiem, unikając wszelkiego języka i postawy, które dałyby im odczuć, że są dyskryminowani, oraz popierania ich udziału w życiu wspólnoty. Troska o te osoby nie jest dla wspólnoty chrześcijańskiej osłabieniem jej wiary i jej świadectwa o nierozerwalności małżeńskiej, ale raczej w trosce tej wyraża ona swą miłość”

Po tym przydługim fragmencie, przytaczającym Ojca Świętego Franciszka, chciałbym dla kontrastu przedstawić cytaty z innej doktryny, mianowicie encykliki Casti Conubii.

Autor encykliki stwierdza, że: „Ci sami nauczyciele fałszu, którzy słowem i pismem zaciemniają blask małżeńskiej wierności i czystości, podkopują także wierne i godziwe podporządkowanie się żony wobec męża" (w tamtych czasach wersety nie były numerowane, można wyszukać w tekście encykliki za pomoca lupy). Nie podzielam poglądu o bezwarunkowym podporządkowaniu kobiet mężczyznom, dlatego nie utożsamiam się z takim stanowiskiem. Co istotne, autor Casti Conubii za „nauczycieli fałszu” uznaje osoby opowiadające się za tym: „Społeczna emancypacja na tym się zasadza, żeby żona, wolna od zajęć domowych już to około dzieci, już też około rodziny, swoim własnym mogła żyć życiem i również publicznym się urzędom i obowiązkom poświęcać”. Z dzisiejszego punktu widzenia... po prostu przykre.
W dawniejszych czasach przedstawiciele doktryny miewali jeszcze bardziej obraźliwe i pasywno-agresywne określenia, ale chyba nie będę już ich przytaczał, bo w internecie tego pełno, a i wiem, że sporo forumowiczów ma opasłe tomiska gotowych ripost na te "zarzuty" w stylu: "ale inni też wtedy tak mówili" albo "ale w innym miejscu ten sam albo inny autor napisał inaczej". Nie chcę się wdawać w tę dyskusję.

I teraz, podsumowując, mam pytanie:
czy w świetle powyższej przydługiej (za co przepraszam) argumentacji nadal uważasz, że sam podręcznik nie może być przemocą? Czyli sam tekst, same słowa napisane w tym podręczniku nie mogą być przemocą i być niezgodne ze wskazówkami, które sformułował Ojciec Leon?
Czy podręcznik nie może stanowić sam w sobie "przewagi wykorzystywanej w celu narzucenia komuś swojej woli, wymuszenia czegoś na kimś; też: narzucenia komuś bezprawnie władzy"?

Nie róbcie tylko prosze ze mnie jakiegoś zwalczacza doktryny, bo podkreślam - ona sama w sobie jest dobra. Jednak papież ostrzega, by formułowac jej treść i nauczać jej trochę inaczej, niż się czasami dotychczas zdarzało.

Dodano po 4 minutach 21 sekundach:

Również nie widzę sprzeczności z tym, co napisał Marek Piotrowski. Odniosą się jedynie do fragmentu Listu Świętego Pawła do Rzymian. Opisana została tu konkretna sytuacja, osadzona w konkretnym kontekście. Znając biblijny zarys historii, wiemy, wybiegając w przyszłość, że owe różnice uległy zatarciu i wszyscy zaczęli podlegać jednemu prawu.
Teraz kwestia technicza. Jesteśmy na forum dyskusyjnym, więc darujmy sobie uwagi typu: "Twoja opinia, natomiast moja racja". To wręcz przeczy idei tego co tu robimy

Ja w tym widzę bezpośrednią dementację tez Marka. Może nie punkt po punkcie, ale w całym tekście można znaleźć odpowiedzi na każdy zarzut sformułowany przez Marka. Chociażby że niby prymat sumienia rzekomo działa tylko w jedną stronę - odpowiedzią jest słowo "zawsze", a nie "tylko wtedy, gdy Kościół czegoś nie uznaje za grzech, a sumienie tak". „KKK 1790 Człowiek powinien być ZAWSZE posłuszny pewnemu sądowi swojego sumienia. Gdyby dobrowolnie działał przeciw takiemu sumieniu, potępiałby sam siebie.”. A to tylko pierwszy przykład z brzegu. Ja to bardzo dokładnie przeczytałem, ale nie chcę się z tym tekstem utożsamiać, bo nie wiem, czyjego jest autorstwa. Choć się nie utożsamiam, zgadzam się z nim.

Dodano po 13 minutach 27 sekundach:
Odnośnie listu do Rzymian - to na nim oparty został prymat sumienia.
Nie przeze mnie, nie przez Veleye, ale przez osoby, które tę zasadę sformułowały w magisterium. Przez Tomasza z Akwinu (Doktora Kościoła), przez św. J.H. Newmana (Doktora Kościoła), przez Sobór Watykański II w konstytucji Gautium et spes, przez Ratzingera we wspomnianym komentarzu do tej konstytucji (na marginesie - Ratzinger pisze, że trzeba być posłuszy sumieniu "w razie protrzeby nawet przeciwko wymaganiom władzy kościelnej". Naprawdę to nie zaprzecza słowom Marka? Marek vs Ratzinger), przez Jana Pawła II w Katechiźmie i przez Franciszka i Leona w dzisiejszym nauczaniu.
.
Przecież prymat sumienia to jest 1:1 kalka z tego fragmentu ze św. Pawła, chociażby:

Z listu do Rzymian:
"Szczęśliwy ten, kto w postanowieniach siebie samego nie potępia. Kto bowiem spożywa pokarmy, mając przy tym wątpliwości, ten potępia samego siebie, bo nie postępuje zgodnie z przekonaniem. Wszystko bowiem, co się czyni niezgodnie z przekonaniem, jest grzechem".

Prymat sumienia:
„KKK 1790 Człowiek powinien być ZAWSZE posłuszny pewnemu sądowi swojego sumienia. Gdyby dobrowolnie działał przeciw takiemu sumieniu, potępiałby sam siebie”.

Biblia jest pełna metafor. W liście do Rzymian jest mowa o pokarmie. Czy tu chodzi tylko o niejedzenie mięsa w piątki? No litości, oczywiście, że nie.
Tak samo, jak gdy Jezus mówi "Ja jestem chlebem" nie chodzi mu o to, że dosłownie jest bochenkiem chleba baltonowskiego z piekarni. Tak samo, jak Jezus mówi, że królesto niebieskie podobe jest do ziarenka gorczycy nie chodzi mu o to, że niebo/stan panowania Boga i dobra w sercu człowieka jest... ziarnkiem z wyglądu.
Tak samo, jak Jezus mówi o spichlerzach, tak samo jak ten tekst "po owocach ich poznacie", jak mówi o ziarnie, które pada na glebę, jak mówi o polu, na którym są chwasty i zarówno jednym jak i drugim właściciel pola pozwala rosnąć...
No serio, można wymieniac w nieskończoność.
Metafora pokarmowa rozszerzona na kontekst bardziej ogólny nie jest żadnym ewenementem w Biblii, jest wręcz normą i klasyczną drogą interpretacyjną. To odwrotna sytuacja, w której jakąś metaforę pokarmową roumiemy dosłownie, jest... dziwna.

[Jens Woche 33]

Święty Paweł pisząc o jedzeniu w tym liście miał na myśli...jedzenie. Nie szukajmy metafor tam, gdzie ich nie ma. Jeszcze raz: słowa te są kierowane do grup ludzi, którzy wywodząc się z różnych środowisk, przyjmują jedno wyznanie.
Kolejna kwestia, stricte dotycząca sumienia. Jeśli jest ono błędne i prowadzi do grzechu, wówczas należy nad nim pracować. Taki wręcz wtedy rodzi się obowiązek. Nieświadomość złego postępowania z tej pracy nie zwalnia. KKK 1793, nawet było tutaj przytoczone. Jednak ktoś wzmiankę o pracy pominął. Szkoda, mógł podać całość zapisu. Tak, mamy rozeznać dany czyn według własnego sumienia. Powinien być to "słuszny sąd sumienia" i "roztropny sąd sumienia".
Sam Jezus, krytykując podejście faryzeuszy do rozwodów, wskazywał na ich błędne rozeznanie serca w tym aspekcie

[Rafal]

Odnośnie listu do Rzymian - to na nim oparty został prymat sumienia.
Nie przeze mnie, nie przez Veleye, ale przez osoby, które tę zasadę sformułowały w magisterium.
Przez Tomasza z Akwinu (Doktora Kościoła), przez św. J.H. Newmana (Doktora Kościoła), przez Sobór Watykański II w konstytucji Gautium et spes, przez Ratzingera we wspomnianym komentarzu do tej konstytucji (na marginesie - Ratzinger pisze, że trzeba być posłuszy sumieniu "w razie protrzeby nawet przeciwko wymaganiom władzy kościelnej". Naprawdę to nie zaprzecza słowom Marka? Marek vs Ratzinger), przez Jana Pawła II w Katechiźmie i przez Franciszka i Leona w dzisiejszym nauczaniu.
.
Przecież prymat sumienia to jest 1:1 kalka z tego fragmentu ze św. Pawła, chociażby:

Z listu do Rzymian:
"Szczęśliwy ten, kto w postanowieniach siebie samego nie potępia. Kto bowiem spożywa pokarmy, mając przy tym wątpliwości, ten potępia samego siebie, bo nie postępuje zgodnie z przekonaniem. Wszystko bowiem, co się czyni niezgodnie z przekonaniem, jest grzechem".

Prymat sumienia:
„KKK 1790 Człowiek powinien być ZAWSZE posłuszny pewnemu sądowi swojego sumienia. Gdyby dobrowolnie działał przeciw takiemu sumieniu, potępiałby sam siebie”.

Myślę, że Tomasz z Akwinu, Newman, Ratzinger, ojcowie soborowi i Jan Paweł II trochę lepiej odczytali, co miał na myśli święty Paweł.
A to, że nie widzisz tam metafory nie znaczy, że jej tam nie ma.
Poza tym w tych słowach jest zarówno metafora, jak i konkretne , już miemetaforyczne wskazania, na których właśnie oparto prymat sumienia.
To nie jest dyskusja ze mną - to jest dyskusja z Tomaszem z Akwinu, Newmanem, Ratzingerem, ojcami soborowymi i Janem Pawłem II - to oni sformułowali tę zasadę, nie ja. Dyskutuj z nimi.

[Magnolia]

Niestety mam wrażenie, że w tej argumentacji dochodzi do połączenia kilku różnych pojęć, które w nauczaniu Kościoła są od siebie wyraźnie odróżnione.

Nikt nie kwestionuje, że zasada obowiązku postępowania zgodnie z pewnym sądem sumienia jest elementem nauki Kościoła. Rzeczywiście znajdujemy ją u św. Tomasza z Akwinu, w "Gaudium et spes", w Katechizmie (KKK 1790), u Newmana czy w refleksji kard. Ratzingera. To nie jest przedmiot sporu.

Mam jednak wrażenie, że z tego prawdziwego założenia wyciągasz wnioski, których ani św. Tomasz, ani Newman, ani Ratzinger, ani Sobór nie wyciągają.

KKK 1790 nie kończy nauczania o sumieniu. Zaraz potem następują punkty 1791–1794, które przypominają, że sumienie może być błędne, że ma obowiązek być formowane i że człowiek ponosi odpowiedzialność za jego zaniedbanie. Nie można więc przywoływać jedynie zasady posłuszeństwa sumieniu, pomijając równie ważny obowiązek jego formacji.

Właśnie dlatego Kościół może jednocześnie nauczać dwóch rzeczy, które nie są ze sobą sprzeczne:

- człowiek ma zawsze postępować zgodnie z pewnym sądem własnego sumienia,
- człowiek ma obowiązek formować swoje sumienie zgodnie z Objawieniem i nauczaniem Kościoła.

Dopiero zachowanie obu tych zasad jednocześnie oddaje pełnię katolickiego rozumienia sumienia. Jeśli pozostawimy tylko pierwszą, łatwo dojść do wniosku, że to indywidualny osąd staje się ostatecznym kryterium prawdy moralnej. A tego ani św. Tomasz, ani Newman, ani Ratzinger, ani Sobór Watykański II nigdy nie nauczali.

Podobnie z Listem do Rzymian. Św. Paweł pisze, że człowiek nie powinien działać przeciw własnemu przekonaniu. To rzeczywiście stanowi jedną z podstaw nauki o sumieniu. Ale z tego nie wynika, że indywidualny osąd sumienia staje się kryterium oceny doktryny Kościoła.

Mam też wrażenie, że utożsamiasz dwie różne kwestie.

Jedna rzecz to stwierdzenie:

- człowiek nie może świadomie działać przeciwko pewnemu sądowi własnego sumienia.

Z tym Kościół się zgadza.

Inna rzecz to twierdzenie:

- jeżeli doktryna pozostaje w konflikcie z czyimś sumieniem, to sama doktryna jest moralnie wadliwa albo wymaga poprawy.

Tego już ani Tomasz, ani Newman, ani Ratzinger nie nauczają.

Św. Tomasz twierdził, że nawet błędne sumienie wiąże człowieka moralnie, ale jednocześnie nauczał, że obowiązkiem człowieka jest dążenie do prawdy i korygowanie błędnego sumienia. Newman nazywał sumienie „pierwszym namiestnikiem Chrystusa”, ale rozumiał przez nie głos prawdy i Boga, a nie autonomiczne źródło norm moralnych. Ratzinger również wielokrotnie przestrzegał przed utożsamianiem sumienia z subiektywnym przekonaniem. Wręcz pisał, że współczesne rozumienie sumienia jako prawa do własnej opinii jest jednym z największych zniekształceń tego pojęcia.

Dlatego Marek odwoływał się do formowania sumienia, Bowiem sumienie nie stoi ponad Objawieniem i Magisterium oraz powinno być przez nie formowane, to jest to właśnie stanowisko obecne zarówno u Tomasza, jak i u Newmana, Ratzingera, Soboru i w Katechizmie.

Mam też wątpliwości co do stwierdzenia, że „prymat sumienia jest 1:1 kalką z Listu do Rzymian”. To zbyt daleko idące uproszczenie. Nauka o sumieniu została wypracowana przez wieki refleksji biblijnej, patrystycznej i teologicznej. Rz 14,23 jest jednym z jej fundamentów, ale nie wyczerpuje całego zagadnienia.

Odnoszę również wrażenie, że w Twoich wypowiedziach następuje pewne przesunięcie akcentów. Zasada prymatu sumienia staje się kryterium oceny samej doktryny. Tymczasem klasyczna teologia katolicka ujmuje to odwrotnie: sumienie jest bezpośrednią normą działania konkretnego człowieka, ale powinno być nieustannie kształtowane przez prawdę, której autentycznym nauczycielem jest również Magisterium Kościoła.